Gdy w 1669 roku umierał w Amsterdamie największy malarz wszystkich czasów, mało kto chyba przeczuwał, że dzieła owego Rembrandta Harmenszoona van Rijna - około siedmiuset obrazów, trzysta rycin i tysiąca trzystu rysunków - przetrwają wieki i staną się bezcennym dorobkiem całej ludzkości. W śmierci tego wielkiego człowieka i artysty nie było bowiem nic niezwykłego, chyba że za niezwykłe uznamy biedę, w jakiej Rembrandt spędził ostatnie lata życia, i jego niewyczerpaną nergię, z jaką nawet w tych trudnych latach, nie zrozumiany i nie doceniany, tworzył swe nieśmiertelne dzieła. Są one najbogatszym źródłem wiadomości o jego życiu i twórczości.
W 1631 roku Rembrandt przeniósł ostatecznie swą pracownię z Ljedy do Amsterdamu, największego i najbogatszego z kwitnących miast Holandii. Amsterdam był stolicą siedmiu zjednoczonych północnych prowincji Niderlandów, którym Hiszpania przyznała niezawisłość na mocy podpisanego w 1609 roku układu rozejmowego, będącego wynikiem skutecznej walki mieszczaństwa o wolność. Było to centrum mieszczańskiego życia i pracy, a zarazem gospodarcza metropolia Holandii. Zamożna burżuazja, której głównym źródłem dochodów był handel prowadzony na skalę światową, dążyła jednocześnie do wzbogacenia swej egzystencji poprzez rozwój i popieranie kultury, przede wszystkim zaś sztuk pięknych. Dom i rodzina, krajobraz, łączono z uczuciem miłości ojczyzny, zyskiwały w świadomości Holendrów nowe znaczenie i sztuka miała im to unaocznić. Toteż w miarę rozkwitu mieszczaństwa, jego dobrobytu i kultury, rodziła się w Holandii uwarunkowana określonym światopoglądem twórczość, która zarazem stanowi jedno ze szczytowych osiągnięć w historii całej sztuki europejskiej.
Zbiorowy portret "Anatomia dra Tulpa", namalowany przez Rembrandta bezpośrednio po przeniesieniu się do Amsterdamu, niewątpliwie ugruntował ostatecznie jego sławę portrecisty. Także i następne lata przyniosły artyście wiele zamówień na porterty, które złożyły się na żywą galerię amsterdamskich mieszczan. Wszystkie one świadczą o dojrzałym już mistrzostwie malarza. Poprzedziły je lata nauki, najpierw u van Swanenburgha w Lejdzie, a następnie przez jakiś czas w Amsterdamie u Pietera Lastmana, wreszcie sześć lat wspólnej pracy z Lievensem w Lejdzie. W tych latach ukształtowała się indywidualność młodego Rembrandta. Uwolnił się od akademickich wpływów przekazanych mu przez nauczycieli, wciąż jeszcze hołdujących sztuce włoskiej. Jak gdyby na znak protestu przeciwko akademickiemu pojmowaniu sztuki, przeciwko idealizującym tendencjom wraz z ich tematyką zapożyczoną ze starożytnych mitów lub chrześcijańskich legend, maluje Rembrandt w tym wczesnym okresie swej twórczości, obok obrazów tradycyjnych, także postacie i wydarzenia, z jakimi styka się na co dzień: obdartych żebraków, inwalidów wojennych, domokrążców i ślepców - cały świat życia powszedniego. Wówczas to począł się ów wspaniały cykl autoportretów, kontynuowany przez Rembrandta aż po ostatnie dni życia i znakomicie dokumentujących jego artystyczny rozwój.
Rembrandt miał trzy lata, kiedy północne prowincje Niderlandów uzyskały niepodległość. Życie jego związane jest ściśle z szybkim rozwojem tych połączonych w Holandię prowincji, które dzięki rozkwitowi handlu miały wkrótce osiągnąć znaczenie światowe, a bogaciły się przez podbój i eksploatację rozległych kolonii. Kompanie Wschodnioindyjska i Zachodnioindyjska wysyłały statki do Indii, na Cejlon i do Batawii, do Chin i Japonii, do Ameryki, gdzie w 1612 roku założono Nowy Amsterdam, do Brazylii i Afryki Południowej, do Kraju Przylądkowego. Wszędzie nakładano na ludność tubylczą ciężkie jarzmo. Właśnie taki historyczny proces stworzył podstawy bujnej wspaniałości holenderskiej burżuazji i nie jest w stanie tego zamaskować nawet pozorna przyzwoitość, uzewnętrzniająca się w kupieckiej uczciwości i pobożności. W światowym porcie Amsterdamie gromadziły się niesłychane bogactwa, miasto liczyło już prawie 150 000 mieszkańców. Ich rozwarstwienie społeczne wykazywało bardzo jaskrawe przeciwieństwa: patrycjusze żyli tu obok najemnych robotników, ludzie wykształceni obok wolnomyślicieli. Lecz w rzeczywistości klasa panująca uznawała jeden miernik: pieniądz.
Bogata stolica wolnej Holandii, jej barwne życie i gwar stały się żyznym gruntem, na którym od trzydziestu lat stuleci rozwijała się sztuka Rembrandta - aż do końca malarz nigdy na dłużej nie opuścił Amsterdamu. Początkowo mieszkał u handlarza dzieł sztuki van Uylenburgha i prawdopobnie za jego pośrednictwem poznał wielu osiadłych w Amsterdamie artystów i miłośników sztuki. W domu Uylenburgha zetknął się z wieloma działami sztuki obcej, które stały się dlań zapewne źródłem inspiracji. Wkrótce sam był już właścicielem dużej, z rozrzutnością dobranej kolekcji dzieł sztuki i różnych osobliwości. Tutaj z pewnością poznał Saskię van Uylenburgh, siostrzenicę pana domu, dziewczynę ze znanej patrycjuszowskiej rodziny fryzyjskiej. Wspaniały rysunek z 1633 roku, wykonany wkróte po zaręczynach z Saskią, świadczy o swej bezpośredniości, że ręką artysty kierowała głęboka miłość i uwielbienie. Odtąd aż po swój wczesny zgon w 1642 roku, a nawet i potem jeszcze Saskia, którą poślubił w czerwcu roku 1634, pojawiać się będzie na jego obrazach i grafikach; pozowała mu bądź do portretów, bądź, w sposób bardziej utajony, występowała jako model różnych postaci. Poznajemy tu zarazem jedną z zasadniczych cech Rembrandtowskiej sztuki, polegającej na silnym związku osobistego życia artysty z jego malarstwem oraz na zdolności dostrzegania w najzwyklejszych wydarzeniach nieprzemijających treści.
Z punktu widzenia artystycznej sławy omawiane dziesięciolecie było w życiu Rembrandta najbogatsze. Sukces "Anatomii dra Tulpa" u zleceniodawców i szerokiej publiczności przyniósł wiele nowch zamówień i wkrótce Rembrandt stał się najbardziej wziętym malarzem Amsterdamu, a zarazem zamożnym człowiekiem. W serii powstałych w tych latach autoportretów, bardzo różniących się sposobem ujęcia i wyrazem, poznajemy drogę Rembrandta do ukształtowania własnej osobowości, którą usiłuje ugruntować i określić pod wciąż zmienianym fantastycznym kostiumem lub pozą. Z dążeniem tym wiązał się niewątpliwie problem jego twórczości, która tak szybko zdobyła mu uznanie oficjalnych kół mieszczańskich. Łatwo więc zrozumieć, że w dziełach tworzonych w tym okresie reprezentował stan mieszczański i dawał wyraz jego życiowej postawie. Do pewnego stopnia sam w tych latach awansu społecznego przejawiał zmysł kupiecki. Brał udział w handlu dziełami sztuki i występował jako ekspert - zresztą znawcą był prawdziwym.
Z początku lat czterdziestych, w dziesięcioleciu śmierci Saskii i powstania "Nocnego rontu", w malarstwie Rembrandta zachodzą zmiany. Na rozwój artysty wpływa wiele czynników, zarówno predyspozycje osobiste jak warunki środowiskowe - tak było w przypadku Rembrandta. Richard Hamann ustala trzy okresy jego twórczości: "W pierwszym okresie ludzie spoglądają na przedmioty z bliska, osie wzroku zbiegają się. Patrzą na określony punkt, rozróżniają go wyraźnie, obserwują. Tak widzą świat ci, którzy chcą go poznać i ujarzmić. Potem nadchodzi czas, w którym osie stają się równoległe. Jest to spojrzenie w dal, biegnące ponad przedmiotami, spojrzenie odprężenia, delektacji i zrozumienia, spojrzenie, stapiające elementy w harmonijną całość. Na koniec wzrok staje się oderwany, jego rozchodzące się osie przecinają się wewnątrz człowieka. Oczy już wcale nie patrzą, lecz przebijają ów szczególny wyraz, który tak pięknie nazwano spojrzeniem do wewnątrz". Wraz ze zmieniającym się sposobem widzenia zmienia się również technika Rembrandta. W różnych okresach swego życia w różny sposób posługuje sie kolorem. Wilhelm von Bode sformułował to następująco:
"O ile we wczesnym okresie twórczości, skupiając światło i rzucając je na centralny punkt obrazu, osiągnął prostszy i czystszy kolor lokalny, który następnie tonował i przełamywał w cienie, o tyle w okresie środkowym, dążąc do równomiernego światłocienia, pozwalał kolorytowi prawie zupełnie zaniknąć w ogólnej, jak gdyby nasyconej złotem, brązowej tonacji; z biegiem lat posuwa się coraz dalej w roztapianiu barw lokalnych, miesza je z masą subtelnych w tonacji plamek, umożliwiających wyrafinowany podział światła i cienia, a poprzez kontrasty i zestawienia nadających całości niesłychanie silny efekt kolorystyczny... obok tego spotykamy oczywiście obrazy, gdzie kolory, zależnie od motywu czy indywidualności modela, oświetlenia czy też nastroju - są rozłożone starannie, gdzie występuje prawie czysty kolor lokalny. Dowodzi to niebywałej wrażliwości i kunsztu artysty, który usiłował każdy temat przedstawić najwłaściwiej i każde działo ukształtować od nowa".
W ukończonym w 1642 roku "Nocnym roncie" artysta objął scenę szerokim rzutem oka, harmonijnie zespolił szczegóły z całością, równomiernie rozłożył światłocień, wiążący wszystkie kolory w ogólnej, brązowozłocistej tonacji. Rembrandt odszedł od tradycyjnego typu holenderskich portretów zbiorowych - namalował bowiem dynamiczną grupę osób w akcji, a podporządkowując jej poszczególnych uczestników, zrezygnował tym samym z wiernego oddania ich podobieństwa. Musiał więc rozczarować tych, którzy zamawiając obraz spodziewali się, że będą na nim ukazani uroczyście, odpowiednio do rangi.
Przypuszcalnie właśnie spory ze zleceniodawcami po ukończeniu "Nocnego rontu" i jego niechętne przyjęcie przyczyniły się do tego, że Rembrandt zaczął unikać osób, z którymi dotychczas przebywał. Ze środowiskiem tym związany był głównie przez Saskię, jej śmierć musiała więc pogłębić jego osamotnienie. Twórczość Rembrandta z tego okresu świadczy, że artysta coraz bardziej odsuwa się od ludzi. Na jego obrazach coraz ważniejsza staje się przestrzeń, postacie giną z pierwszego planu. Prawdziwą ucieczkę znajduje jednak w krajobrazie. Okolice Amsterdamu, które przemierza ze szkicownikiem w kieszeni, dostarczają motywów do rysunków i grafik, wiele płyt ryje suchą igłą bezpośrednio z natury. Wśród pierwszych rytowanych pejzaży znajduje się "Wiatrak", motyw równie charakterystyczny dla krajobrazu Holandii jak woda i rozległa równina z "Widoku Amsterdamu". Nastrój tych pejzaży jest jakby odbiciem uczuć Rembrandta. Swą własną postać ukazuje w jednym z najpiękniejszych autoportretów, rycinie z 1648 roku przedstawiającej artystę rysującego przy stole; jest na swej pracy całkowicie skoncentrowany, nie ma w nim nic z pozorów światowca, bodaj cienia pretensjonalności. To wyłącznie artysta w pracowni, robotnik przy pracy, trzeźwy i skromny, świadomy swego zadania i swych możliwości.
Tę twórczą siłę, wciąż żywą i niezłomną, zachował Rembrandt aż do późnej starości, aż do śmierci. Nie stracił jej wbrew wszelkim niepomyślnym okolicznościom, które po pięćdziesiątym roku życia poważnie zaciążyły nad jego egzystencją i zachwiały jej materialnymi podstawami. Podporą w tych latach była mu Hendrickje Stoffels, młoda dziewczyna, która około 1645 roku przybyła do domu artysty, by poprowadzić mu gospodarstwo. Jak niegdyś Saskię, już wkrótce po pierwszym spotkaniu uwiecznił Hendrickje w przepięknym rysunku piórkiem. W tym samym roku powstaje przechowywany w zbiorach londyńskich zaskakująco świeży obraz, ukazujący Hendrickje wychylającą się przez okno. Dojrzału kunszt portrecisty, prawdziwą wielkość, osiąga Rembrandt w wizerunku Hendrickje z 1658 roku.
Z zachowanych dokumentów dowiadujemy się, że Rembrandt w 1656 roku złożył przed sądem deklarację niewypłacalności. Aby zaspokoić wierzycieli, wystawiono wkrótce na licytację jego kolekcję i dom, z nabycia którego tak był dumny. W 1660 roku malarz przenosi się wraz z Hendrickje, z synem Tytusem i córką Kornelią, jedyną z tych trojga, która go przeżyje, do domu przy ulicy Rozengracht, na skraju miasta. Jeszcze przedtem Hendrickje i Tytus założyli do spółki sklep z dziełami sztuki, a Rembrandt zostaje jego udziałowcem jako rzeczoznawca i zobowiązuje się przekazywać swoje dzieła. To rozsądne posunięcie pozwala mu na znośną egzystencję.
Na życiową przegraną Rembrandta, na zmierzch jego sławy złożył się cały łańcuch przyczyn. Między innymi takich, jakie niosły z sobą odmiany czasu. Około połowy stulecia rozkwit życia gospodarczego Holandii przekroczył już apogeum i kraj zaczął odczuwać objawy powszechnej stagnacji, a nawet upadku. Utrata około tysiąca okrętów w wojnie morskiej w latach 1652-1654 przekreśliła dominującą pozycję Holandii na morzach. Wiele firm handlowych i banków dotkniętych skutkami wojny, musiało ogłosić bankructwo, a zmiejszenie się ilości pieniędzy w obiegu odbiło się na sytuacji artystów, którzy otrzymywali coraz mniej zamówień. Jednocześnie nastąpiły zmiany w obyczajach mieszczan holenderskich, gdyż w drugiej połowie stulecia coraz bardziej pociąga ich promieniujący z Francji, wyrafinowany styl życia dworskiego. W sztuce holenderskiej zaczynają występować objawy zmanierowania, które pod koniec stulecia sparaliżuje ostatecznie pierwotną siłę malarstwa Holendrów. Po półwieczu przodowania także i w dziedzinie sztuk pięknych, naród ten musi teraz odstąpić pierwszeństwa innym.
Rembrandt jednak dalej kroczył własną drogą. Nieuchronnie musiał popaść w sprzeczność ze zmieniającymi się stosunkami społecznymi. A droga Rembrandta prowadziła ku prawdzie, której coraz częściej szukał w człowieku, i w tym, co ludzkie, znajdował. W latach czterdziestych przywiązywał jeszcze wielką wagę do pejzażu, obecnie, w piątym i w szóstym dziesięcioleciu, koncentruje się coraz bardziej na postaci ludzkiej, eksponuje ją na wielkich formatach swych obrazów, by jak najlepiej uzmysłowić wewnętrzną treść ludzkiego istnienia. Szczególnie chętnie maluje ludzi już niemłodych, których rysy naznaczył i porył bruzdami los, a także sceny dotyczące zasadniczych problemów życia człowieka.
Lecz, mimo zastrzeżeń, nawet i w tym okresie Rembrandt wciąż jeszcze cieszy się uznaniem opinii publicznej. Może nie bez protekcji przyjacioł, uzyskuje jednak zamówienia na trzy wielkie obrazy. Spośród trzech ostatnich zamówionych u Rembrandta obrazów tylko "Sukiennicy", nienaruszeni przez niszczące działanie czasu ukazują w pełni mistrzstwo starzejącego się malarza. Obrazem tym zamyka się koło życia wyjątkowego artysty, który w sztuce wypowiedział się tak doskonale, że twórczość jego stała się ponad czasową manifestacją człowieczeństwa.


Najważniejsze daty z życia artysty:

1606 dnia 15 lipca w Lejdzie, w Holandii, przychodzi na świat Rembrandt. Ojciec jego, Harmen Gerritszoon van Rijn, był współwłaścicielem wiatraka nad Starym Renem. Matka, Neeltje Kornelia Willemsdochter, była córką piekarza.
1620 dnia 20 maja Rembrandt wpisany zostaje na listę słuchaczy uniwerstytetu w Lejdzie. Przedtem przez siedem lat uczęszczał do łacińskiej szkoły. Wkrótce jednak rezygnuje ze studiów.
1620-1623 przez trzy lata uczy się malarstwa u van Swanenburgha, który niedawno powrócił do Lejdy po czteroletnim pobycie we Włoszech..
1624 przez pół roku Rembrandt jest uczniem Pietera Lastmana w Amsterdamie, znanego malarza historycznego.
1625-1631 Rembrandt już jako wyuczony malarz pracuje wraz z Janem Lievensem w Lejdzie. Modelami jedo obrazów i akwafort są rodzice i rodzeństwo, żebracy, inwalidzi wojenni i domokrążcy. W tym okresie wykonuje również pokaźną liczbę autoportretów.
1627 powstaje obraz "Lichwiarz".
1628 Gerard Dou zostaje uczniem Rembrandta.
1630 umiera ojciec Rembrandta.
1631 Constantin Huygens, uczony i sekretarz księcia Orańskiego, w swej autobiografi sławi Rembrandta i Lievensa jako "wybrańców". Przeprowadzka Rembrandta do Amsterdamu.
1632 zbiorowy portret "Anatomia dra Tulpa" przynosi Rembrandtowi powszechne uznanie. W tymże i następnym roku maluje około 50 portretów.
1633 dnia 6 czerwca zaręczyny Rembrandta z Saskią avn Uylenburgh. Powstaje portret Saskii.
1633-1639 na zamówienie księcia Fryderyka Henryka Orańskiego maluje 7 obrazów ze scenami Męki Pańskiej.
1634 ślub z Saskią.
1635 narodziny pierwszego syna Rombartusa.
1636 powstaje obraz "Oślepienie Samsona".
1638 dnia 13 sierpnia pogrzeb córki artysty, Kornelii. Powstaje obraz "Wesele Samsona".
1639 Rembrandt nabywa za 13000 guldenów dom przy Breestraat.
1640 dnia 14 września chrzciny drugiej córki - również Kornelii. Umiera matka Rembrandta.
1641 dnia 22 września chrzciny syna Tytusa. Orlers w swej książce o mieście Lejdzie wymienia Rembrandta jako jednego z nasławniejszch malarzy stulecia. Powstają obrazy "Saskia z czerwonym kwiatem" i "Ofiara Manoaha".
1642 dnia 14 lipca umiera Saskia. Rembrandt maluje "Dawida i Jonatana" i kończy zbiorowy portret "Nocny ront".
1646 powstaje obraz "Święta Rodzina".
1647 Rembrandt maluje "Zuzannę i starców".
1648 powstaje "Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem", znajdujący się w Muzeum Narodowym w Krakowie.
1649 Rembrandt rozstaje się ze swą gospodynią Geertje Dirckx. Pierwsze udokumentowane wzmianki o Hendrickje Stoffels, która przypuszczalnie już od 1645 roku prowadziła Rembrandtowi dom. Klauzula w testamencie Saskii uniemożliwiła artyście powtórny ożenek.
1651 umiera druga córka Kornelia.
1653 sytuacja finansowa Rembrandta wyraźnie się pogarsza, jego długi rosną.
1654 Rembrandt i Hendrickje wezwani zostają przed radę kościelną, która wymierza Hendrickje karę. Rembrandt portretuje burmistrza Jana Sixa. Dnia 30 października córka Hendrickje otrzymuje na chrzcie imię Kornelia. Było to jedyne dziecko Rembrandta, które go przeżyło.
1656 długi i niepomyślne spekulacje zmuszają Rembrandta do ogłoszenia niewypłacalności.
Około 1656 powstaje obraz "Dawid i Saul".
1657 pierwsza licytacja, a w rok później wystawienie na licytację domu i zbiorów.
1658 Tytus i Hendrickje otwierają sklep z dziełami sztuki. Rembrandt zaczyna pracę nad portretem Hendrickje Stoffels, znajdującym się obecnie w Berlinie.
1660 Rembrandt wstępuje jako "płatny pracownik" do firmy Hendrickje i Tytusa, zabezpieczając się w ten sposób przed roszczeniami wierzycieli.
1660-1669 Rembrandt mieszka na przedmieściu Amsterdamu - Rozengracht.
1661 Rada Miejska odrzuca obrazy: "Sprzysiężenie Batawów" i "Triumf Quintusa Fabiusa Maximusa".
1662 Rembrandt kończy pracę nad obrazem "Sukiennicy".
1662-1664 umiera Hendrickje (odmówiono jej chrześcijańskiego pogrzebu, dokładna data śmierci jest więc nieznana).
1668 w lutym Tytus żeni się z Magdaleną van Loo i w październiku tegoż roku umiera.
1669 przychodzi na świat Tytia, córka Tytusa. Rembrandt kończy swe dzieło "Powrót syna marnotrawnego". Umiera 4 października i pochowany zostaje w Westerkerk.