Paradoksalnie, nikt ze współczesnych młodemu Matejce nie przypuszczałby, że wyrośnie na tak wielkiego artystę. Jego nauczyciele początkowo byli zdania, że "z braku zdolności nic z niego nigdy nie będzie" (sic!). I jak tu teraz wierzyć opiniom krytyków? A przecież to on właśnie wzbogacił malarstwo polskie o przekazy ideowe i kulturowe. Jego obrazy to jakby "podręczniki historii dla opornych". Są bardzo wymowne, sugestywne, wyraziste...I określenia te można mnożyć bez końca. Hmm. No właśnie - i kto by pomyślał?

Jaś urodził się w Krakowie. Jego ojciec (z pochodzenia Czech) był nauczycielem muzyki i zachęcał synka do fortepianu. Ten jednak dużo bardziej pochłonięty jest rysunkiem, którym bawi swoje liczne (10-osobowe) rodzeństwo. Starszy brat docenia artystyczną werwę Jasia i namawia ojca, by zapisać go do Szkoły Sztuk Pięknych. Gdy młodzieniec zjawia się tam, budzi powszechne rozbawienie. Jest bowiem blady, szczupły i mizerny. Na dodatek kiepsko się uczy, ma kiepski kontakt z rówieśnikami, jest małomówny i zamknięty w sobie. A takich cech się nie lubi. Jaś nadrabia czymś innym: ambicją. Już jako 14-letni podlotek dorabia sobie malując szyldy, ilustracje i drobne prace akwarelowe. Dzięki temu stać go na przybory malarskie, a później także na nowe okulary. Mało kto wie, że wcześniej musiał przykładać do oka szkiełko, gdyż niedowidział.
Matejko chłonął wiedzę malarską jak gąbka. Na jego nieszczęście, w Krakowie mało było wówczas otwartych galerii, a najlepsze dzieła zamknięte były w prywatnych domach. Zmuszony jest więc szukać inspiracji w kościołach i budynkach publicznych, co wyraźnie odbija się w jego twórczości.
Jako dwudziestolatek zostaje doceniony i udaje się na stypendium do Monachium, który to okres uważa za szczególnie nudny. Nic dziwnego, gdyż Janek nie zna języka i jedyną jego rozrywką są ciągłe wizyty w galeriach, gdzie spędza nieraz kilka godzin dziennie. Wraca do Krakowa i potocznie mówiąc, klepie biedę. Nie ma pieniędzy na sztalugi, więc blejtramy ustawia oparte o krzesła. Nie stać go również na materiały malarskie, a pracuje w pokoju tak ciasnym, że większe płótna maluje fragmentami, które później zwija. Na dodatek nie dojada, a w jego codziennym menu goszczą przeważnie czerstwe bułki kupowane za grosze. Ambicja i duma nie opuszczają go jednak. Odmawia sprzedaży "Kochanowskiego ze zmarłą Urszulką", gdyż kupiec postawił warunek, że malarz wyjedzie do Wiednia na dalsze studia. Matejko uważa, że warsztat artystyczny ma opanowany i jakby na potwierdzenie tego, maluje "Stańczyka w czasie balu", jedno z najpiękniejszych dzieł w swym dorobku. W 1863 roku, podczas powstania, mimo żarliwego patriotyzmu, nie walczy. Źle widzi, jest wątłej budowy ciała i nie umie posługiwać się bronią. Pomaga za to w inny sposób, wożąc broń i dofinansowując. Po klęsce pisze: "krzyże wszędzie, a wszędzie." Bardzo to wszystko przeżywa.
W wieku 26 lat może sobie w końcu pozwolić na małżeństwo. Jest niezależny finansowo, bez materialnych tarapatów. Jego "Kazanie Skargi" odniosło właśnie niezaprzeczalny sukces i pozwoliło na sfinansowanie podróży wraz ze świeżo poślubioną Teodorą. W Paryżu ten sam obraz dostaje złoty medal. Kolejne dzieło, "Rejtan - upadek Polski", zostanie w 1866 odznaczone taką samą nagrodą, a kupcem jego będzie cesarz Franciszek Józef. I chociaż zarzucają mu zbyt wielką swobodę w interpretowaniu historii, każde jego kolejne płótno będzie analizowane bardziej pod względem ideologicznym niż artystycznym.
Maluje dużo, pomimo trapiących go problemów finansowych. Kolejnym wielkim sukcesem jest otrzymanie w Paryżu Legii Honorowej. Trzy lata później podróżuje z żoną do Stambułu, którą to wyprawę wspomina jako najszczęśliwsze chwile w swoim życiu. Wraca, a tutaj już czeka na niego mnóstwo pracy, gdyż w niedługim czasie Czesi składają Matejce propozycję. Ma objąć dyrekcję Akademii w Pradze. Artysta odmawia, po czym obejmuje stanowisko dyrektora założonej w Krakowie Akademii. Walczy o szkołę z wielką zaciętością, dba o bibliotekę, budowę nowego budynku...Z wiekiem robi się coraz bardziej aktywny! Zostaje członkiem honorowym najpierw Akademii paryskiej, później również berlińskiej, praskiej, wiedeńskiej i w końcu Rafaelowskiej w Urbino. Maluje przy tym jak szalony, tworząc coraz to nowe, monumentalne dzieła i serie portretów. Utrapieniem w tym całym młynie są problemy rodzinne. Żona ma problemy psychiczne, a dzieci dostały jakiegoś wstrętu do nauki. Teodora zresztą od zawsze była prawdziwym... hmm... ośmielę się napisać: wrzodem. I chociaż przez męża nazywana była Gwiazdą i Władczynią, potrafiła "uprzyjemniać" mu życie kłótniami, rozrzutnością i brakiem opieki nad dziećmi.

Ta ciągła działalność wyczerpuje Matejkę do tego stopnia, że pod koniec życia wygląda jak zmęczony całym światem i życiem staruszek. Ponoć chodził przekrzywiony, a jego łopatka zdeformowała się od ciągłej pracy pędzlem. Do końca ciągnie go do sztalug, nawet kiedy nie ma siły do nich dojść.

W wieku 55 lat, umiera na skutek silnego krwotoku. Podczas jego pogrzebu bije dzwon Zygmunta. Kraków żegna właśnie wielkiego patriotę, którego ostatnie słowa brzmiały: "Módlmy się za ojczyznę! Boże błogosław dzieci!"